Θεοῦ γινώσκειν ὀρθοδόξως οὐσίαν,
Χριστιανοῖς λεγάτον ἐκ Γρηγορίου.
Εἰκάδι Γρηγόριος Θεορρήμων ἔκθανε πέμπτῃ.
Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος γεννήθηκε τὸ 329 μ.Χ. στὴν Ἀριανζό, κωμόπολη τῆς Καππαδοκίας, ἀπὸ τὸν Γρηγόριο, ἐπίσκοπο Ναζιανζοῦ καὶ τὴν Νόννα. Ἔχει δυὸ ἀδέρφια: τὸν Καισάρειο καὶ τὴ πασίγνωστη γιὰ τὴν εὐσέβειά της ἀδερφὴ Γοργονία. Στὴ Ναζιανζό, διδάσκεται τὴ στοιχειώδη ἐκπαίδευση, ἐνῷ τὴ μέση στὴ Καισάρεια, ὅπου γνωρίζεται μὲ τὸ συμμαθητὴ του Μέγα Βασίλειο Ἔπειτα, πηγαίνει κοντὰ σὲ περίφημους διδασκάλους τῆς ρητορικῆς στὴ Παλαιστίνη καὶ στὴν Ἀλεξάνδρεια καί, τέλος, στὰ Πανεπιστήμια τῆς Ἀθήνας. Οἱ σπουδὲς του διήρκεσαν 13 ὁλόκληρα χρόνια (ἀπὸ 17 ἕως 30 ἐτῶν).
Μετὰ τὶς σπουδὲς στὴν Ἀθῆνα ὁ Γρηγόριος ἐπιστρέφει στὴ πατρίδα του μονολότι τοῦ πρόσφεραν ἕδρα Καθηγητῆ Πανεπιστημίου. Ἐκεῖ, ὁ πατέρας του, ἐπίσκοπος Ναζιανζού, τὸν χειροτονεῖ πρεσβύτερο. Ἀλλὰ ὁ Ἅγιος Γρηγόριος προτιμᾶ τὴν ἡσυχία τοῦ ἀναχωρητηρίου στὸ Πόντο, κοντὰ στὸ φίλο του Βασίλειο, γιὰ περισσότερη ἄσκηση στὴ πνευματικὴ ζωή.
Μετά, ὅμως, ἀπὸ θερμὲς παρακλήσεις τῶν δικῶν του, ἐπιστρέφει στὴν πατρίδα του καὶ μπαίνει στὴν ἐνεργὸ δράση τῆς Ἐκκλησίας. Στὰ 43 του χρόνια ὁ Θεὸς τὸν ἀνύψωσε στὸ ἐπισκοπικὸ ἀξίωμα. Ἕδρα του ὁρίστηκε ἡ περιοχὴ τῶν Σασίμων τὴν ὁποία ποτὲ δὲν ποίμανε λόγω τῶν Ἀρειανῶν κατοίκων της.
Ὅμως, ὁ θάνατος ἔρχεται νὰ πληγώσει τὴ ψυχή του, μὲ ἀλλεπάλληλους θανάτους συγγενικῶν προσώπων. Πρῶτα του ἀδερφοῦ του Καισαρείου, ἔπειτα τῆς ἀδερφῆς του Γοργονίας, μετὰ τοῦ πατέρα του καί, τέλος, τῆς μητέρας του Νόννας. Μετὰ ἀπ’ αὐτὲς τὶς θλίψεις, ἡ θεία Πρόνοια τὸν φέρνει στὴν Κωνσταντινούπολη (378 μ.Χ.), ὅπου ὑπερασπίζεται μὲ καταπληκτικὸ τρόπο τὴν Ὀρθοδοξία καὶ χτυπᾶ καίρια τοὺς Ἀρειανούς, ποὺ εἶχαν πλημμυρίσει τὴν Κωνσταντινούπολη.
Ἡ κατάσταση ἦταν πολὺ δύσκολη. Ὅλοι οἱ Ναοὶ τῆς Βασιλεύουσας ἦταν στὰ χέρια τῶν αἱρετικῶν. Ὅμως ὁ Ἅγιος δὲν ἀπελπίζεται. Μετατρέπει ἕνα δωμάτιο στὸ σπίτι ποὺ τὸν φιλοξενοῦσαν σὲ ναὸ καὶ τοῦ δίνει συμβολικὸ ὄνομα. Ὀνομάζει τὸ Ναὸ Ἁγία Ἀναστασία δεῖγμα ὅτι πίστευε στὴν ἀνάσταση τῆς Ὀρθόδοξης Πίστης.
Οἱ ἀγῶνες εἶναι ἐπικίνδυνοι. Οἱ αἱρετικοὶ ἀνεβασμένοι πάνω στὶς σκεπὲς τῶν σπιτιῶν τοῦ πετοῦν πέτρες καὶ ἔτσι ὁ Ἅγιος Γρηγόριος δοκιμάζεται πολύ. Στὸ ναὸ τῆς Ἁγίας Ἀναστασίας ἐκφωνεῖ τοὺς περίφημους πέντε θεολογικοὺς λόγους ποὺ τοῦ ἔδωσαν δίκαια τὸν τίτλο τοῦ Θεολόγου.
Μετὰ τὸ σκληρὸ αὐτὸ ἀγῶνα, ὁ Μέγας Θεοδόσιος τὸν ἀναδεικνύει Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως (381 μ.Χ.). Η Β’ Οἰκουμενικὴ Σύνοδος τὸν ἀναγνώρισε ὡς Πρόεδρό της. Ὅμως μία μερίδα ἐπισκόπων τὸν ἀντιπολιτεύεται γιὰ εὐτελῆ λόγο. Τότε ὁ Γρηγόριος, ἀηδιασμένος, δηλώνει τὴ παραίτησή του, ἀναχωρεῖ στὴ γενέτειρά του Ἀριανζὸ καὶ τελειώνει μὲ εἰρήνη τὴ ζωή του, τὸ 390 μ.Χ.
Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἄφησε μεγάλο συγγραφικὸ ἔργο. Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσιάζουν τὰ φιλοσοφημένα 408 ποιήματά του 18.000 περίπου στίχων. Εἶναι ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα πνεύματα τοῦ Χριστιανισμοῦ καὶ ἀπὸ τοὺς λαμπρότερους ἀθλητὲς τῆς ὀρθόδοξης πίστης.
Ἡ τίμια κάρα του φυλάσσεται στὴν Ἱερὰ Μονὴ Βατοπεδίου, στὸ Ἅγιο Ὅρος ἐνῷ τὸ ἱερὸ σκήνωμα του φυλάσσεται στὸν ὁμώνυμο Ναὸ του στήν Νέα Καρβάλη.
Ἀπολυτίκιον
Ἦχος α’.
Ὁ ποιμενικός αὐλός τῆς θεολογίας σου, τάς τῶν ῥητόρων ἐνίκησε σάλπιγγας· ὡς γάρ τά βάθη τοῦ Πνεύματος ἐκζητήσαντι, καί τά κάλλη τοῦ φθέγματος προσετέθη σοι. Ἀλλά πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, Πάτερ Γρηγόριε, σωθῆναι τάς ψυχάς ἡμῶν.
Κοντάκιον
Ἦχος γ’. Ἡ Παρθένος σήμερον
Θεολόγῳ γλώττῃ σου, τάς συμπλοκάς τῶν ῥητόρων, διαλύσας ἔνδοξε, ὀρθοδοξίας χιτῶνα, ἄνωθεν, ἐξυφανθέντα τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐστόλισας, ὅν καί φοροῦσα, σύν ἡμῖν κράζει, τοῖς σοῖς τέκνοις· Χαίροις Πάτερ, θεολογίας ὁ νοῦς ὁ ἀκρότατος.
